Görmedin mi Efendini, gölgeyi nasıl uzatmıştır. Eğer dileseydi onu hareketsiz kılardı. Nitekim Güneş’i ona delil kıldık.

25 Furkan Suresi 45

Bu alıntıladığımız ayette nedensellikle ilgili önemli işaretlerin olduğu kanaatindeyiz. Felsefeyle ilgilenmiş olan kişiler nedensellik üzerine tartışmaların felsefi birikim gerektirdiğini bilirler. Kuran’ın indiği dönemde, Kuran’ın indiği bölgede tek bir felsefi eserin, nedensellik üzerine tek bir tartışmanın izine rastlanamaz. Cahilliğin, bedevi hayatının hakim olduğu bir bölgede, nedensellik gibi çetin ve önemli bir konuya Kuran’ın parmak basması çok önemlidir. Tarihte önemli kabul edilen tüm felsefi açıklamalar, ünlü felsefecilerin kendilerinden önceki felsefi mirasa dayanmaları, o mirasla tartışmaya girmeleri veya mevcut birikimi ileri götürme çabaları sonucunda oluşmuştur. Hiçbir mirasa dayanmadan Kuran’ın yaptığı açıklamalar, Kuran’ın bu konudaki otoritesini de göstermektedir.

Allah ayette gölgeyi yarattığını söylemekte, sonra ise Güneş’in, gölgenin varlığı için bir neden kılındığına işaret etmektedir. Yani Allah gölgenin varlığının, Güneş’in var olmasının kaçınılmaz bir sonucu olmadığını, gölgenin varlığının tamamen Allah’ın tasarımının bir sonucu olduğunu söylemektedir. Ayette gölge ile Güneş’in varlık ilişkisi kabul edilmekte ve bu nedensel bağlantının yaratıldığına dikkat çekilmektedir. Yani Kuran’ın ortaya koyduğu model; Hume gibi nedensel bağlantıyı yok kabul eden septiklerden de, Evren’i tesadüfen var olan nedensel kuralların determinizmiyle açıklamaya çalışan görüşlerden de ayrılmaktadır.

Nedensellik, bilim adamlarının temel ilgi konularındandır. Nedensellik, algılanan Evren’i birbirine bağlayan unsurdur. Dünyamızı bir kaostan ibaret olmaktan kurtaran, Evren’in nedensonuç ilişkileriyle işlemesidir. Nedensonuç ilişkileri olmasa, hayatımız bir rüyadan daha karışık olurdu. Fizik, kimya gibi bilimler nedenselliği sorgusuz kabul eder. Bu bilimlerin kullanılmasıyla yapılan uçaklar, uydular, televizyonlar hep nedensonuç ilişkisine güvenin sonucudur. David Hume, nedenselliği kuşkuyla karşılamıştır ama her insan gibi o da nedensellik kurallarına dayanmak zorundadır, çünkü hiçbir insan nedenselliği reddederek yaşayamaz. örneğin Hume, yazı yazmak gibi bir nedene sarılmasaydı “İnsan Doğası üzerine Bir İnceleme” kitabı var olamazdı! Gazali’nin nedenselliği sorgulaması, nedenselliği, red etmek için değil, nedenselliğin, Allah’ın iradesinin yerine konulmasına karşı olduğu içindir. Gazali’nin pamuğun yanması için verdiği meşhur örnek amaçsal nedensellik dediğimiz, yaratılan bir sistem olarak nedenselliği ortaya koymak içindir.

Felsefede nedenselliğin tartışıldığını bilmeyenlere bu söylediklerimiz saçma gelebilir. Fakat bu açıklamaları yapma sebebimiz “nedenselliği” reddeden aşırı izahların felsefe tarihinde yer işgal etmesindendir. Doğal bilimlerin hepsi bu problemi aşmıştır ama bazı felsefeciler için bu problem mevcuttur.

Kuran nedenselliği kabul eder. Bir çok ayette “Sünnetullah” (Allah’ın âdeti) diye işaret edilen de nedensonuç ilişkisine bağlı Evren’de işletilen kurallardır. Kitabımızın ilerleyen bölümlerinde de göreceğimiz gibi Kuran, Evren’de var olan matematiksel düzene işaret eder; bu da nedensonuç ilişkilerinin matematiksel bir düzenle işlemesi demektir.

Evren’de işleyen nedensonuç yasalarını fiziksel, kimyasal formüllerle ifade eden bilim adamları ile Kuran’ın söyledikleri arasında bu noktada hiçbir zıtlık yoktur.

Fakat unutulmamalıdır ki Kuran nedenselliğe onay vermekle beraber, nedenselliği bir amaçlılık içinde tarif eder. Nedensonuç ilişkisinde nedenler sonuçlardan önce geldikleri halde; sonuç önceden tasarlanmıştır. Yani amaç önceden bilindiği için Kuran, amaçsal nedenselliği savunmaktadır. Kuran’ın açıkladığı amaçaraç zincirinde amaç Allah’ın bilgisi dahilinde oluşur, tesadüfler bu işe karışamaz, araç yaratıcı olamaz. Kuran nedenselliği kabul ederken, nedenselliğin tanrılaştırıldığı görüşlere onay vermez. Gölgenin varlığı Güneş’in var olmasının kaçınılmaz sonucu değildir; Güneş’i Yaratan, gölgenin Güneş’in yaratılması sonucu var olacağını tasarlamıştır. Kuran’ın sunduğu, yaratılan nedensonuç ilişkileriyle işleyen Evren modelidir.

Kaynak : Kur’an Hiç Tükenmeyen Mucize

Satın Almak için Tıklayınız idefix